• چند روز پیش ای‌میلی دریافت کردم با عنوان «منشور اخلاقی ایرانیان». شاید شما نیز این منشور را دیده باشید. در مقدمه این منشور آمده است: «هدف ما فارغ از مسائل سیاسی و اقتصادی فقط و فقط به منظور ارتقای سطح فرهنگی جامعه و رساندن این سطح به آنجا است که شایسته ایران و ایرانی باشد.» در این منشور 30 مورد درباره اخلاق شهروندی و رعایت آن از سوی افراد ذکر شده است که واقعا جای تامل و تحسین دارد. البته این تنها موردی نیست که با آن مواجه بوده‌ام، به‌ویژه در یکی، دو سال اخیر متعدد در شبکه‌های اجتماعی یا از طریق ای‌میل، مواردی از نوع‌دوستی و تاکید برخلاف شهروندی و مسئولیت اجتماعی افراد در برابر یکدیگر و به‌ویژه اقشار آسیب‌پذیر انتشار یافته است و از طریق آن افراد، دعوت شده‌اند تا فردی یا گروهی همدیگر را به نیکویی و امر خیر و کمک به همنوعان سفارش کنند. بعضا نیز در سال گذشته فعالیت‌هایی را در برخی از مناطق شهر شاهد بودیم که عده‌ای برای کمک به کودکان کار و خیابان فراخوان دادند و با پاک کردن شیشه اتومبیل‌ها و کارهای معمولی که این کودکان بی‌سرپرست یا بدسرپرست یا متعلق به خانواده‌های نیازمند انجام می‌دهند برای این قشر شدیدا آسیب‌پذیر اعانه جمع‌آوری کنند. همچنین در زلزله بم یا آذربایجان فعالیت افراد در شبکه‌های مجازی یا واقعی را که به کمک هموطنان خود شتافتند یا فراخوان برای کمک‌های مردمی دادند، شاهد بودیم که متاسفانه با آن برخورد امنیتی شد. البته شاید این کار خیلی نتواند در حل مشکل اساسی کودکان یا زلزله‌زدگان و سایر اقشار آسیب‌پذیر موثر افتد اما بیشتر از همه، این کار مسئولیت‌های بزرگ ما را در برابر جامعه‌مان یادآوری می‌کند و جامعه را از رواج فردگرایی افراطی و بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت همنوعان برحذر می‌دارد. متاسفانه جامعه امروز ما درگیر مشکلات بزرگی است و شکاف‌های عظیمی در آن ایجاد شده است. دروغ، دزدی فساد و سوءمدیریت، بی‌اعتمادی گسترده‌ای را در میان افراد دامن زده است. بیم آن می‌رود که جامعه از درون دچار اضمحلال و ازهم‌گسیختگی شود. از خیلی‌ها که می‌پرسی چرا خلاف می‌کنید؟ چرا در معامله دروغ می‌گویید؟ چرا به یکدیگر خیانت می‌کنید و رعایت همدیگر را نمی‌کنید؟ چرا با اتومبیل خود در خیابان مثل بیگانگان با همنوعان رفتار می‌کنید و حق تقدم دیگران را رعایت نمی‌کنید؟ و چرا و چرا، پاسخ می‌شنوی که همه این جوری‌اند. اگر این کار را نکنیم کلاهمان پس معرکه است. امروز اگر رشوه ندهی کارت جلو نمی‌رود. امروز اگر ریاکاری نکنی باختی. امروز اگر دروغ نگویی چیزی گیرت نمی‌آید. با این توجیهات، فساد و تباهی همه‌گیر می‌شود و افراد به سمت یک فردگرایی افراطی کشیده می‌شوند که چیزی جز بدتر شدن وضع دربر ندارد. از این‌که مسبب این وضع چه کسی است، می‌گذریم و می‌پرسیم به هر دلیل داخلی یا خارجی ما به اینجا رسیده‌ایم. آیا در قبال آن مسئولیتی نداریم و کاری نمی‌توانیم بکنیم؟ به نظرم، مشکل اصلی از آنجا آغاز شد که عده‌ای خود را مسئول همه چیز و همه‌کس شناختند و بقیه مردم را یا از احساس مسئولیت در قبال جامعه‌شان باز داشتند یا خود مردم دیگر احساس مسئولیت خود را از دست دادند. اگر این طور باشد که هست، راه برون‌رفت از این وضعیت نیز آن است که دوباره افراد، تک‌تک یا به صورت گروهی، در قبال جامعه خود احساس مسئولیت کنند. خوشبختانه تاکید بر اخلاق اجتماعی و شهروندی در شبکه‌های اجتماعی یکی از علایم مثبت است که این روزها در میان به‌ویژه جوانان جریان می‌یابد و می‌تواند شروع خوبی برای برون‌رفت از این وضعیت ایجاد کند. البته باید توجه داشت که اولا هنوز این اقدامات، فراگیر نیست و نباید جوگیر شد. دوم این‌که محدودیت‌های گسترده‌ای برای شبکه‌های اجتماعی در کشور وجود دارد و متاسفانه این شبکه‌ها تهدید به حساب می‌آیند و نه فرصت. بنابراین امکان ارتباط گسترده این شبکه‌ها با مخاطبان بیشتر فراهم نیست. سوم این‌که هر روز فضای روانی جامعه با مشکلات اقتصادی و اجتماعی بحرانی‌تر می‌شود و انگیزه‌ها به ضد انگیزه تبدیل می‌شوند. با این وصف، ظاهرا این نوع اقدامات، شنا کردن در خلاف مسیر رودخانه‌ای خروشان است که مقاومت‌ها را در هم می‌شکند. دقیقا ارزش این نوع کارها به همین است که در چنین فضایی که به‌قول شاعر «شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین حایل»، چنین جلوه‌هایی از احساس مسئولیت جریان دارد. درست است که از نظرگاه جامعه‌شناختی ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا فساد همه‌گیر شود اما همین اقدامات ولو اندک، نشانه‌های امیدوارکننده‌ای است که باید استمرار یابد و حتما به نتیجه می‌رسد. اگر این اندیشه عمومیت پیدا کند که لااقل خود من می‌توانم با عدم توجیه شرایط فساد، خودم را از این گردونه خارج کنم تغییر ایجاد خواهد شد. البته سفارش یکدیگر به معروف و ایجاد شبکه‌های اجتماعی برای گسترش اخلاق شهروندی تاثیری صدچندان دارد. امید که متولیان جامعه و کسانی که آگاهانه یا ناآگاهانه موجب لختی و سستی آحاد مردم در برابر مسئولیت‌های اجتماعی‌شان شده‌اند، این مهم را فهم کنند و به‌جای آن‌که مانع فعالیت‌های این‌گونه شبکه‌های خودجوش اجتماعی برای اصلاح جامعه بشوند و با زدن انگ‌های متعدد به فعالان اجتماعی موجب کند شدن حرکت آنان شوند، به خود بیایند و این جلوه‌های زیبای انسانی و اخلاقی را که جوشیده از فطرت پاک الهی جوانان عزیز این مرز و بوم است در رسالتشان مدد رسانند. چرا از سایه خود نیز می‌ترسیم و حاضر نیستیم کمی از بار مشکلات و مسئولیت‌های اجتماعی بر دوش خود کم کنیم و به فراخوان جوانان برای پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی عکس‌العمل مثبت نشان دهیم؟ 
  • سعید معیدفر
  • http://www.baharnewspaper.com